Diện mạo thiết kế kiến trúc tương đồng Dinh thự Vua Mèo Hà Giang, ngôi nhà cổ ở Há Sùng đang gây hiếu kỳ về giá trị lịch sử và kiến trúc.
Nằm cách ngã ba Sà Phìn (Đồng Văn, Hà Giang) chừng 3km, ngôi nhà coor thông Há Sùng nằm sau thung lũng bị che khuất bởi dãy đá tai mèo của xã Lũng Táo. Diện mạo ngôi nhà tương đồng Dinh thự nhà Vương nổi tiếng, ngôi nhà này đang đặt ra dấu hỏi về lịch sử bởi kiến trúc đặc sắc.
Thôn Há Sủng cách Dinh thự Vua Mèo Vương Chính Đức chừng 3km, từ ngã ba Sà Phùn lên hướng cột cờ Lũng Cú. Đường vào khá khó nhớ nên du khách phải chú ý.
Ngôi nhà cổ Há Sùng này cũng được xây trên gò đất cao nhìn xuống thung lũng, lối lên trải đá. Ngôi nhà mang nét kiến trúc giao thoa của người Mông và người Hoa Nam (Trung Quốc) gồm 3 nhà. Hai khối trái – phải thụt xuống, khối chính giữa nhô ra trước.
Cửa chính làm từ gỗ, ngạch cửa cao, kiến trúc quen thuộc của đồng bào Mông. Cổng có 2 khối đá lớn nguyên tảng, chạm khắc tinh xảo.
Nhà cổ thông Há Sùng hơn 100 năm tuổi, thuộc sở hữu của dòng họ Vừ. Thông tin thu thập được cho thấy ngôi nhà trải qua 7 đời, được xây dựng bởi nhóm thợ vùng Hoa Nam (Trung Quốc). Ngôi nhà họ Vừ này được nhóm thợ xây xong mới xây Dinh thự Vua Mèo nên kiến trúc hai ngôi nhà tương đồng.
Chính giữa gian nhà chính là giếng trời, xung quanh là gian phòng ngủ, phòng khách, bếp…
Gian chính thiết kế hình vuông 2 tầng, hai bền là tầng lửng. Tường có kết cấu kiểu “trình tường” của đồng bào dân tộc. Chiếu nghỉ, ban công, hành lang làm bằng gỗ quý, phủ kín nhà là ngói âm dương.
Trong nhà, họa tiết anh túc xuất hiện khắp mọi nơi từ trên cột, kèo đến chân cột nhà bằng đá. Giữa sân có bồn tắm đa quý hiếm với niên đại ngang ngôi nhà.
Hoạt tiết trang trí nhà cổ Há Sùng cũng tỉ mỉ với nội thất chạm gỗ phong cách Hoa Nam, mái hiên gỗ dưới ngối âm dương, trụ đá nguyên khối ở cổng.
Nhịp sống trong ngôi nhà chậm rãi, đầy hoài niệm, tách biệt hẳn thế giới bên ngoài.
Quan kiến trúc cho thấy chủ nhân ngôi nhà trước kia là nhân vật tầm cỡ, có ảnh hưởng không nhỏ trong vùng và quan hệ mật thiết với Vua Mèo. Tuy nhiên danh tính, gia thế của người họ Vừ này và nguồn gốc ngôi nhà vẫn là ẩn số. Con cháu họ Vừ hầu hết không biết tiếng Kinh và không nhớ thông tin rõ ràng. Họ chỉ biết tổ tiên truyền lại căn nhà này thì cha truyền con nối sở hữu nó.
Theo thời gian, ngôi nhà trăm tuổi đang xuống xấp với những vết tróc lở, vỡ mảng lớn…